सन्तोष साह अर्थात् ‘स्वादका बादशाह’

मास्टर–सेफ प्रोफेसनल्स– २०२० का उपविजेता तथा बिबिसीको युके मास्टर–सेफ प्रोफेसनल्स रिम्याच– २०२१ का विजेता सन्तोष साहले ‘वाह ! जिन्दगी’ सँगको संवादमा आफ्नो मनोभाव यसरी खोल्दै भने, ‘म यहीँ माटोमा जन्मिएँ, यहीँ हुर्किएँ र यहीँका परिकारले विश्वमा ख्याति कमाएँ । त्यसैले यही माटोको ऋण तिर्न केही गर्नु आवश्यक लाग्यो ।’ उनी अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाली स्वादको झन्डा फहराउने सेफका साथै ‘मिथिला थाली’का संस्थापक हुन् । नेपाली अझ विशेषत: मिथिला स्वादलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाउन उनले पछिल्ला वर्षहरूमा जुन मिहिनेत अर्पेका छन्, त्यसले स्वाद मात्र नभई संस्कृतिको पनि सेवा गरेको अनुभूत हुन्छ ।

आज उनी लन्डनदेखि काठमाडौँ र जनकपुरसम्म चर्चाको केन्द्रबिन्दुमा उभिएका छन् । उनको यात्रा भने एक सामान्य मिथिला गाउँबाट आरम्भ भएको थियो, जहाँ उनी सङ्घर्ष, गरिबी, अभाव र सपना सँगाल्दै हुर्किएका थिए । त्यो थलो थियो— सिरहाको कर्जन्हा नगरपालिका–२ स्थित सूर्यानी टोल । सामान्य मध्यमवर्गीय परिवारमा जन्मिएका उनको बाल्यकाल सुखद रहेन । पढाइमा औसत भए पनि कलात्मक रुचि, जिज्ञासा र भान्सातर्फको मोह भने उनले बाल्यकालदेखि अँगाल्न चाहे । एसएलसी परीक्षामा असफल भएपछि निराश भएका उनी १५/१६ वर्ष छँदै भारततिर लागे । गुजरातस्थित अहमदाबादमा पुगेका उनले होटलमा भाँडा माझ्ने कामबाट आफ्नो ‘करिअर’ सुरु गरे । त्यस समयको अनुभवलाई उनी आज पनि ‘गौरव’का रूपमा स्मरण गर्छन् । भन्छन्, ‘मैले आफ्नो करिअरको सुरुवात भान्साबाट नभई भाँडा माझ्ने कार्यबाट गरेँ । सो कार्य र समयले मलाई अनुशासित, परिश्रमी र स्वावलम्बी हुन सिकायो ।’

गुजरातमा केही वर्ष रहँदा उनले भारतीयका साथै अन्तर्राष्ट्रिय खानाहरूमा चासो राख्न थाले । काम सिक्दै र होटल व्यवस्थापनसम्बन्धी सीप बटुल्दै जाने क्रममा उनी मोन्टेनेग्रो हुँदै बेलायततर्फ लागे । लन्डनस्थित ‘द ललित लन्डन’ होटलमा कार्यकारी सेफको रूपमा कार्यरत रहँदा उनले नेपाली र रैथाने परिकारमाथि अध्ययनको सुरुवात गरे ।

थकाली, नेवारी, मगर, थारू, लिम्बू, शेर्पाजस्ता सबै जातीय परिकारहरूको स्वाद, बनाउने तरिका र भान्सा संस्कारबारे अध्ययन गर्न थाले । अध्ययन–दायरा फराकिलो भए पनि उनको विशेष मोह भने मिथिला परिकारप्रति रह्यो । कारण प्रस्टै थियो— त्यही माटो, जहाँ उनी जन्मिए, हुर्किए । र, जुन माटोको गन्ध उनीभित्र सलबलाइरहेका थिए ।

सन् २०२० मा बिबिसीको चर्चित कार्यक्रम :बकतभचऋजभा स् त्जभ एचयाभककष्यलबकि मा सहभागी हुँदा उनले मिथिला थाली प्रस्तुत गरे, जसमा परिकार मात्र नभई भावनासमेत पनि मिसिएका थिए । त्यस थालीमा चोखा (साँधेको आलु), तरुआ (तरुलको पकौडा), झिँगे साग, तिलौरी, कढीबडी, दाल–भात, माटोको भाँडामा राखिएको अचार र मिठासका साथ सादगी मिसिएको प्रस्तुति थियो ।

मास्टर–सेफका निर्णायकहरू त्यस थालीबाट प्रभावित भए । परिकारको स्वाद मात्र होइन, त्यससँगै मिश्रित संस्कृति, न्यानोपना र सन्तोषको कथाले उनीहरूलाई छोयो । त्यो एक थालीले सन्तोषलाई केवल उपविजेता मात्र बनाएन, अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपाली विशेषत: मिथिला स्वादको प्रतिनिधि पनि बनायो । ‘मैले जीविका चलाउन सयौँ परिकार बनाएँ, तर जीवन बदल्ने खाना भने सोही थाली बन्यो,’ उनी भन्छन् ।

मिथिला थाली : स्वादको माध्यमबाट पहिचानको पुनस्र्थापना
मास्टर–सेफपछि सन्तोषले नेपाल फर्किएर आफ्नो सपना थप स्पष्ट बनाउँदै लगे, नेपाली स्वादको संरक्षण, प्रवद्र्धन र सशक्तीकरणमार्फत । विशेषत: मिथिला स्वादलाई ब्रान्डमा रूपान्तरण गर्ने लक्ष्यसहित ‘मिथिला थाली’ नामक रेस्टुरेन्ट सुरु गरे । उनले पहिलो रेस्टुरेन्ट मिथिला संस्कृतिको केन्द्र जनकपुरमा खोले, जहाँको मेनु, भान्सा, परिकार, तड्का सबैमा स्थानीय स्वादको झल्को पाइन्छ । सन्तोष भन्छन्, ‘जनकपुरबाट सुरु गर्नुको अर्थ के थियो भने जुन माटोबाट मैले प्रेरणा पाएँ, त्यहीँबाट काम सुरु गर्नुपर्छ ।’ काठमाडौँ उपत्यकामा खाना र रेस्टुरेन्ट संस्कृतिको केन्द्र मानिने झम्सिखेलमा दोस्रो शाखा सुरु गरियो । सो शाखामा ग्राहकको विविध स्वादलाई ध्यानमा राख्दै केही आधुनिक प्रयोगसमेत थपिए । जसमा भान्सा सफा, इन्टेरियर आकर्षक तर स्वाद भने मिथिलाकै आत्मा बोकेका थिए । तेस्रो शाखा भने धार्मिक पर्यटक र तीर्थालुलाई लक्षित गर्दै गौशालामा खोलियो । सो शाखामा पूर्णत: शाकाहारी परिकारहरू मात्र पाइन्छन् । हिन्दू धार्मिक नियमअनुसार पाकेको खाना, पञ्चगव्यको प्रयोग र माटोको भाँडामा पर्सिएको थाली । यी सबैले सो ठाउँलाई धार्मिक, सांस्कृतिक र पारम्परिक स्वादको गन्तव्य–स्थल बनाएको छ ।

स्वादसँगै स्वावलम्बन
सन्तोषको यात्राको अर्को पक्ष सामाजिक उद्यमशीलता पनि हो । उनी रेस्टुरेन्टमा धेरैजसो महिला गृहिणीहरूलाई तालिम दिएर रोजगारी दिन्छन् । स्थानीय उत्पादनको प्रयोग, कृषकसँग प्रत्यक्ष सहकार्य, गाउँका परम्परागत सीपलाई सम्मान गर्ने सन्तोषको प्रयास नेपाली खाद्य व्यवस्थापन क्षेत्रका लागि उदाहरणीय बन्न सक्छ । ‘खानामा आत्मा हुन्छ । जबसम्म त्यो आत्मा बाँच्दैन, हाम्रो संस्कृति पनि बाँच्दैन ।’ सन्तोषको विश्वास यति प्रस्ट छ कि उनी परिकारलाई केवल व्यापारिक दृष्टिकोणबाट मात्र नभई सांस्कृतिक अभिव्यक्तिका रूपमा हेर्छन् ।

भविष्यको सपना
सन्तोष अहिले मिथिला फुड रिसर्च सेन्टर स्थापना गर्ने योजनामा छन् । यो केन्द्रमा परम्परागत मिथिला खानाहरूको अध्ययन, दस्ताबेजीकरण, प्रशिक्षण र प्रवद्र्धनजस्ता विषय समेटिएका छन् । साथै, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा मिथिला थाली ब्रान्डको शाखा विस्तार बेलायत, अमेरिका, खाडी मुलुकहरूमा गर्ने तयारीसमेत भइरहेको छ ।

उनले भविष्यमा खाद्य डकुमेन्ट्री, पाककला पुस्तक र खानासँग सम्बन्धित सांस्कृतिक प्रदर्शनीमार्फत पनि नेपाली स्वादलाई विश्वसामु लैजाने योजना बनाएका छन् । सन्तोषको जीवन, उनको परिकार र उनको ब्रान्ड, यी सबै नेपाली पहिचानका सशक्त कथा हुन् । उनी केवल सेफ मात्र होइनन्, स्वादका दूत, सांस्कृतिक दूत र प्रेरणाका पात्रसमेत हुन् । उनको ‘मिथिला थाली’ आज एक ब्रान्डको रूपमा स्थापित छ । त्यो ब्रान्डभित्र हजारौँ वर्ष पुरानो सभ्यता, स्वाद, स्मृति र सपना मिसिएका छन् । नि:सन्देह, सन्तोषले प्रमाणित गरिदिएका छन्—यदि सपना साँचो हो र मिहिनेत इमानदार छ भने भाँडा माझ्ने हातले पनि विश्वलाई स्वादको कलेवरमा रङ्ग्याउन सकिन्छ ।
००